Derivativum

(Redirectum de Fluxio)

Derivativum est quantitas mathematica quae cuiusdam functionis variationem indicat prope locum amplitudinemque huius variationis: si prope crescit, derivativum positivum est, negativum si imminutur. Cum derivativum ab definiatur, ipse functio est quae dicitur (voce 'f prima') et a functione derivatur ut clivum lineae tangentis curvae loco det: si magna est, functio valde crescit cum clivum lineae tangentis magnum sit (cf. imaginem).

Haec functio imminutur usque ad minimum, tum crescit usque ad maximum, postremo rursus imminutur: derivatum eius igitur, qui clivum lineae tangentis indicat, negativum deinde positivum denique negativum est.

Theorema fundamentale calculi dicit derivativum et integrale processus inversos esse.

Facile exemplum cum indico variationisRecensere

 
Numerus millium incolarum Guianae (1960-2017).

Derivativum   amplitudinem incrementi aut decrementi functionis   indicat. Exempli gratia, crescit numerus incolarum Guianae magis a 1960 ad 1965 quam a 2010 ad 2015 (cf. imaginem). Ad hoc metiendum, incrementum numerare incolarum per annum opportet: cum sint fere 570 millia incolarum anno 1960 et 650 anno 1965, incrementum his quinque annis 80 millia est, hoc est   millia per annum. Derivativum igitur a variatione definitur inter duas quantitates in ratione spatii ad aliam ex altera: haec prima approximatio derivativi index variationis dicitur. Si functio   ad quemque annum numerum incolarum Guianae hoc anno destinat (ut e. g.   millia), index variationis inter duos annos   et   est

 

sive cum exemplo supra   millia novorum incolarum per annum.

Calculus infinitesimalisRecensere

 
Derivativum functionis, ubi spatium   inter duas quantitates (  in imagine) minor minorque fit ad aequandum clivum lineae tangentis loco  .

Hoc tamen modo approximatio est derivativi, quod valor medius incrementi in intervallo quodam est nec amplitudo fluxionis functionis loco definito. Ad hoc emendandum spatium inter   et   minui opportet, ut index variationis propius derivativum loco   sit. Hoc minimum nec nullum spatium   dicitur. Inde   fit  , et index variationis fit igitur

 

quod derivativum   magis magisque appropinquat cum   minor minorque fiat. Hic processus mathematicus limes nominatur, quo aestimetur quaedam quantitas (hic derivativum  ) cum altera ex qua pendet (hic  ) certum numerum appropinquet (hic 0) quamvis numquam ad eum perveniat.

Talis limes autem interdum definiri non potest (si infinitatem appropinquat aut secundum methodum computationis mutatur &c.) Inde functio quae derivativum habet, i.e. cui hic limes loco   definitur, functio differentiabilis nominatur. Omnis functio differentiabilis est continua, sed sunt functiones continuae non differentiabiles.

In calculi infinitesimalis lingua, hoc saepe abbreviatur in

  ubi   differentialis operator dicitur.

Cum hac methodo, est e. g. derivativum functionis  

 
 
 
 
 
  quod   tam parvum est ut omitti possit.

Loco  , clivum lineae tangentis functionis   igitur   est.

FluxionesRecensere

Derivativum, cum variabilis   functio sit temporis  , fluxio secundum Newtonum appellatur, quia   commutationis (aut variationis aut fluctuationis) celeritatem dat cuisdam quantitatis  . Scripsit quidem Newtonus:

Quantitates autem quas ut sensim crescentes indefinite considero, quo distinguam ab aliis quantitatibus quae in aequationibus quibuscunque pro determinatis et cognitis habendae sunt ac initialibus literis a, b, c, &c. designatur, posthac denominabo fluentes, ac designabo finalibus literis v, x, y, et z. Et celeritates quibus singulae a motu generante fluunt et augentur (quos possim fluxiones vel simpliciter celeritates vocitare) designabo literis l, m, n, et r. Nempe pro celeritate quantitatis v ponam l et sic pro celeritatibus aliarum quantitatam x, y, et z ponam m, n, et r respective. His praemissis e vestigio rem aggredior, imprimis duorum jam modo propositorum problematum solutionem exhibiturus.[1]

Newtonus, ut fluxiones denotaret, punctis super variabilem usus est, ita:

 ,
 .

Contentio et historiaRecensere

Postquam fere simul Newtonus methodum fluxionum et Leibnitius methodum differentialium seu infinitesimalium comminiscerunt, magna contentio coepit inter se super quaestionem, qui primus calculum reperiat. Newtonus quidem corde habuit intellegere quomodo quantitates physicae et earum celeritates et accelerationes compututentur ut leges motus ab experimentis inducantur; Leibnitius autem corde lineae tangentis computationem et metaphysicam motus explicationem.

Notio autem numeri infinitesimalis et fluxionis late problematica a mathematicis habetur. Et non fuit ante saeculum duodevicensimum cum vera calculi infinitesimalis fundamenta in notione limitum agnoscerentur.

Formulae utilesRecensere

Cum constante quantitate   et functionibus differentiabilibus   et  :

  •   (constans quantitas)[2]
  •   (multiplicatio functionis cum constante quantitate)[3]
  •   (additio functionum)[4]
  •   (multiplicatio functionum)[5]
  •   (compositio functionum)[6]
  •   (potentia quantitatis   cum constante exponente)

Exempli gratia sit  :

  propter legem multiplicationis
  propter legem additionis
  propter legem potentiae et legem constantis quantitatis
 

Aequatio differentialis est aequatio in qua est derivativum functionis cuiusdam; solutio talis aequationis est vel functio ipsa vel approximatio valorum. Cum exemplo  , si  , solutio est functio exponentialis:  .

NotaeRecensere

  1. Isaacus Newtonus, De methodis serierum et fluxionum (1671).
  2. quia  
  3. quia  
  4. quia  
  5. quia  
     
  6. quia   cum   (  0 appropinquat)

BibliographiaRecensere

Alii libriRecensere